BERBAIRUDIENEA

Ohituta gaude bazter hauetan lantzean behin, hizkuntza eta hezkuntza direla eta, astakeriak eta gezurrak entzuten. Zorionez -edo tamalez, tamalgarria delako horrelakoak entzun behar izate hutsa- esaten dituztenak ez dira lar trebeak eta euren ustezko argumentu serioak desmuntatzea ume-jokoa da.

Zerrendako azkena Laudioko PPko zinegotzia izan da, Luis Miguel Urrechu edo Mikel Urretxu, onomastika egunaren arabera aldatuz doakion gizona. Gaur Urrechu da.

Bada Urrechu jauna kexu dabil herriko umeentzako ludotekan izena emateko B edo D ereduko ikaslea izan beharra dagoelako. Horrek, bere esanetan, A ereduko ikasleak baztertzen ditu, eta Urrechuk dinosku izena emateko oinarri horiek baztertzaileak eta antikostituzionalak direla (Konstituzio Saindua rides again). Ez hori bakarrik, gertatutakoa “gaztelera euskaltzaleen aldetik jasaten ari den jazarpenaren beste adibide bat da” eta argi uzten da horrela “euskal elebarkatasuna inposatu nahi dela”. Eurek elebitasunaren aldekoak dira, antza denez, eta besteok monolinguista arriskutsuak Eurena gaztelaniaz da, baina elebitasuna azken batean, ze demontre!

Urrechu jaunak esaten ez duena da Laudion gaur egun ez dagoela A ereduan ikasten duen umerik. Beharbada ez zaio garrantzizko datua begitantzen.

Ez da horretan geratzen kontua, zinegotzi ilustratu honek beste perla bat ere ematen digu opari. Hau jatorrizko hizkuntzan ekarriko dut, ondo ikusi dadin adierazpenaren balio ukaezina:

“el castellano nació en estas mismas tierras, en concreto en la zona ocupada por las tribus berdulas, y desde aquí se fue expandiendo hacia otros puntos de la península, y por tanto su uso es tan válido como el euskera”.

Historialari aparta, bai horixe. Beraz gaztelania Laudioko jatorrizko hizkuntza da, ez da kanpotik ekarritakoa. Nik ez dakit ziur zer ote diren tribu berdula horiek, barduloak bai, zerbait irakurri dut, baina horrela izanda ere Urrechu jaunak libururen bat zabaldu beharko luke, eta ikasi Laudion ez zirela barduloak, eta gaztelania Arabako hego-mendebaldean jaio bazen ere, bere herrian, XX. mendearen hasieran bertan barre egiten zietela herriko baserrietatik erdara jakin barik eskolara joaten ziren umeei. Ez dut ustez hizkuntza inperialaren sorrerarekin zerikusi handirik izango zutenik eurek eta euren arbasoek.

Argumentu historizista guztiak dira arriskutsuak, labangarriak, baina gauza batzuk agerikoak dira. Urrechu jaunak errespetu apur bat gehiago izan beharko lioke bere herriari eta bere herriaren historiari.

Hurrengo perlaren zain.

Atzo, Radio Euskadiko “La Casa de la Palabra” irratsaioa Ormaiztegitik ari ziren ematen, kulturen arteko topaketa batzuk zirela-eta. Hala uste dut, ez nago erabat ziur, izan ere ordenadorearen aurrean nenbilen idazten, bigarren planoan neukan irratiko hotsa. Dakizuenez, gauza bi aldi berean egitea ez da gizonon dohainik handiena.

Irratsaioan atzerrian ibilitako ormaiztegiarrak eta goierritarrak izan zituzten gonbidatu, tartean gure mundu txoko honetan nahiko ospetsu egin den Fatimeturen alaba euskal-saharauia, bai eta kooperante aritutako Ormaiztegiko neska bi. Beste bat mutil bat izan zen, eta halako batean haren ahotik Tierra del Fuego berba entzun nuen. Berehala jarri nintzen adiago irratiari pantailari baino. Tierra del Fuego izenak, berak bakarrik, erakarpen berezia du niretzat, argazkietan besterik ikusi ez ditudan paisai eta bakardade ederrak ekartzen dizkit gogora. Gonbidatua hegoalde hotz horretan ibili ei zen denbora luzez, eta hango azken indigenen ondorengoak ezagutzeko parada izan ei zuen, ona izeneko indigenak, Indiakoak ez diren “indio” batzuk. Kontu horrek arreta eman zidan, ez dakit non irakurria neukalako hango indigena guztiak galduak zirelako aspaldi, gaixotasunak eta sarraskien eraginez, eta ez nuelako susmatzen haien ondorengoek hala izateko kontzientziarik zeukatenik.

Orduan, jakinminak googlera eroan ninduen misterio horretaz gehiago jakitearren. “Indios Ona” tekleatu eta apurka-apurka, handik eta hemendik irakurriz, etnia baten galeraren koadroa osatuz joan nintzen, nahiko bitxikeria handiekin osatu ere, bere tristetasunean, gauak begiak nekatu eta lokartu zizkidan arte:

Onak, selknam euren hizkuntzan, lau mila ziren XIX. mendean, baina estantziero europarrek nahiko ondo ordaintzen ei zuten hildako indio bakoitzeko, eta 1994an lau baino ez ziren geratzen. (dena den, ohar gisa esan behar da gaur egun badirela indigena horien ondorengo direnak, batzuk antolatuta daudela eta ona hizkuntzari eta ohiturei eusteko eta berreskuratzeko ahaleginak egiten dituztela). Istorio tristeak, heriotzen istoriak daude, esan bezala, galera luze horren azken hatsak deskribatzen dituztenak, azken ona “garbia” izan zen Virginia Choinquitelena kasu. Virginia, txikia zela, gurasoen altzotik hartu eta Buenos Airesera eroan zuten lanera. Han eman zuen bere bizitza osoa, zer eta nor zen ahaztuta, harik eta 1989an kasualitatez topatu zuten arte. Orduan ponpa handirekin itzuli zen Rio Grandera, “Ciudadana Ilustre” izendatuta. Handik hamar urtera alkohol botila artean hil zen, bakarrik.

Baina bada beste istorio bitxiago bat, ez hain goibela, protagonista odolez indigena oso-osoa ez bada ere. Enriqueta du izena eta egurrezko figuratxoak eta eskulturak egiten ditu. Egiten zituen. Enriquetaren ama bazen ona etniakoa, garbia, baina aitaren partetik… tira, aitaren partetik ere indigena kutsua zeukan, baina asagokoa (berarentzat, ez guretzat). Enriquetak Gastelumendi zuen abizena eta 1916an jaio zen Viamonte Estantzian. Urte gutxi zituela hil zitzaion aita, Ramon, eta handik aurrera txarto pasatu zuen, bai indigena zelako, bai senarrak jo egiten zuelako, bai ama bere sufrimenduaren konplize ei zelako. Horrek guztiak, hondoratu beharrean, indartsuago bihurtu zuen Enriqueta, eta bere mundu propioa sortzeko bidea eman, artearen bitartez, egurra landuz, bere arbasoen memorian barrena bidaiatuz. Ez zuen amore eman suizidiaren tentazioaren aurrean eta 2004. urtean hil zen, artean argi, artean artista eta artean ona.

Virginia eta Enriquetaren izenekin, euren hondarrekin, kultur etxe bi eraiki dituzte, Rio Granden eta Ushuaian. Behintzat hantxe daude bizirik, nola edo hala. Han eta selknamen ondorengoen gogoan.

Gaztelumenditarrak ez ei dagoz horren galduta.

Ez daukat ezer berezirik Unamunoren aurka. Guztiok dakigu sekulakoak eta bi esan zituena bere garaian euskara zela-eta, museoan sartu behar zela, ez zela hizkuntza modernoa… baina tira, Unamunoren beraren obrak eta pentsakerak ez dit nazka berezirik ematen, pertsona argia zen, eta idazle ona. Guztiok dauzkagu gure traumak eta ni ez naiz inor Unamuno juzkatzeko, elementuak eta ezagupenak ere falta ditut-eta.

Beraz, Unamuno ez, baina bada beste pertsona bat nire pazientzia eta lasai hausnartzeko gaitasunaren mugak gainditzen dituena. Gainditu baino gehiago, leherrarazten dituena. Ez da zaila asmatzen. Gizon hau, literaturarekin zerikusia duen edozein ekitalditan Unamunorekin gogoratzen da, Unamuno aipatzen du, gurtzen du, berbaz “laztantzen” du (edo berak behintzat horixe uste du), Ematen du Unamunorekin korritzen dela, berbaren zentzu orgasmikoan. Bai, Azkuna jaunaz ari naiz.

Lehengo egunean Blas de Oteroren eskultura bat inauguratu zen Egaña kalean, eta hara atera zen Bilboko Alkate Jaun Txit Demagogikoa honako hau esaten: “Blas de otero era bilbaino en el sentido unamuniano de la palabra”. Beste idazle baten eskultura inauguratzean ere Unamuno agertu behar.

Suposatzen dut ez dela osorik bere errua izango, politikoei diskurtsoak idazten dizkietelako, baina hainbeste unamunismo merkearekin, nik, bera ez ezik, Unamuno ez agoantatzea lortu du.

Eskerrik asko, Iñaki.

Berehala eman zidan arreta hainbeste jende adi-adi ikusteak. Normalean beti egoten da jendetza Corte Ingleseko sarrera inguruan, top-manta eta fularren aurretik pasatzen, erosten edo ihesean besterik gabe, baina atzo metrotik ateratakoan beste zerbaitekin egin nuen topo.

Hasieran pentsatu nuen gabonak bene-benetan aurreratu eta Cortilandiaren panpin mugikorren bat izango zela, baina ez, han ez zegoen umerik, eta gainera, urriaren 6a goizegi begitandu zitzaidan horrelakoekin hasteko, baita Corte Inglesentzat berarentzat ere. Hurreratu egin nintzen erakuslehio aurreko taldetxora eta orduan asetu nuen nire jakinmina.

Festival de los Complementos. Erakustaldi praktikoa giza-maniki batekin.

Neska altu bat zen, zango amaiezinak dauzkaten horietariko bat. Modeloa-edo. Neska puska, duda barik (neuk, aukeran, txikitxoagoak eta munditiarragoak nahiago ditut, dena den). Hantxe zegoen, kristalaren beste aldeko kaiolan dotore-dotore desfilatzen, pinturazko irribarre bat ahoan, teatro merkea eginez. Konplementu sorta osoa janzteko prozesuan zegoen: txano bat, bufanda, narruzko guanteak, txakur-itxurako bota iletsuak… eta bitartean oinezkoak erne, batzuk ikusten ari zirenarekin erdi barrezka, beste batzuk zur eta lur, eta beste batzuk txaloka, ondoan neukan gorbatadun bat kasu.

Neskak konplementu ia guztiak soinean zeuzkanean alde egin nuen behin-behineko zoologiko horretatik, argazki-makina konpontzen utzi behar nuela eta, horrelakoetan unea inmortalizatzeko izaten dudan suerte txarragatik kexuka, nire kolkorako .

Beste batzuek zuhurrago ibili dira, eta Irudienerako aprobetxatu ahal izan dut.