Atzo, Radio Euskadiko “La Casa de la Palabra” irratsaioa Ormaiztegitik ari ziren ematen, kulturen arteko topaketa batzuk zirela-eta. Hala uste dut, ez nago erabat ziur, izan ere ordenadorearen aurrean nenbilen idazten, bigarren planoan neukan irratiko hotsa. Dakizuenez, gauza bi aldi berean egitea ez da gizonon dohainik handiena.

Irratsaioan atzerrian ibilitako ormaiztegiarrak eta goierritarrak izan zituzten gonbidatu, tartean gure mundu txoko honetan nahiko ospetsu egin den Fatimeturen alaba euskal-saharauia, bai eta kooperante aritutako Ormaiztegiko neska bi. Beste bat mutil bat izan zen, eta halako batean haren ahotik Tierra del Fuego berba entzun nuen. Berehala jarri nintzen adiago irratiari pantailari baino. Tierra del Fuego izenak, berak bakarrik, erakarpen berezia du niretzat, argazkietan besterik ikusi ez ditudan paisai eta bakardade ederrak ekartzen dizkit gogora. Gonbidatua hegoalde hotz horretan ibili ei zen denbora luzez, eta hango azken indigenen ondorengoak ezagutzeko parada izan ei zuen, ona izeneko indigenak, Indiakoak ez diren “indio” batzuk. Kontu horrek arreta eman zidan, ez dakit non irakurria neukalako hango indigena guztiak galduak zirelako aspaldi, gaixotasunak eta sarraskien eraginez, eta ez nuelako susmatzen haien ondorengoek hala izateko kontzientziarik zeukatenik.

Orduan, jakinminak googlera eroan ninduen misterio horretaz gehiago jakitearren. “Indios Ona” tekleatu eta apurka-apurka, handik eta hemendik irakurriz, etnia baten galeraren koadroa osatuz joan nintzen, nahiko bitxikeria handiekin osatu ere, bere tristetasunean, gauak begiak nekatu eta lokartu zizkidan arte:

selknam

Onak, selknam euren hizkuntzan, lau mila ziren XIX. mendean, baina estantziero europarrek nahiko ondo ordaintzen ei zuten hildako indio bakoitzeko, eta 1994an lau baino ez ziren geratzen. (dena den, ohar gisa esan behar da gaur egun badirela indigena horien ondorengo direnak, batzuk antolatuta daudela eta ona hizkuntzari eta ohiturei eusteko eta berreskuratzeko ahaleginak egiten dituztela). Istorio tristeak, heriotzen istoriak daude, esan bezala, galera luze horren azken hatsak deskribatzen dituztenak, azken ona “garbia” izan zen Virginia Choinquitelena kasu. Virginia, txikia zela, gurasoen altzotik hartu eta Buenos Airesera eroan zuten lanera. Han eman zuen bere bizitza osoa, zer eta nor zen ahaztuta, harik eta 1989an kasualitatez topatu zuten arte. Orduan ponpa handirekin itzuli zen Rio Grandera, “Ciudadana Ilustre” izendatuta. Handik hamar urtera alkohol botila artean hil zen, bakarrik.

Baina bada beste istorio bitxiago bat, ez hain goibela, protagonista odolez indigena oso-osoa ez bada ere. Enriqueta du izena eta egurrezko figuratxoak eta eskulturak egiten ditu. Egiten zituen. Enriquetaren ama bazen ona etniakoa, garbia, baina aitaren partetik… tira, aitaren partetik ere indigena kutsua zeukan, baina asagokoa (berarentzat, ez guretzat). Enriquetak Gastelumendi zuen abizena eta 1916an jaio zen Viamonte Estantzian. Urte gutxi zituela hil zitzaion aita, Ramon, eta handik aurrera txarto pasatu zuen, bai indigena zelako, bai senarrak jo egiten zuelako, bai ama bere sufrimenduaren konplize ei zelako. Horrek guztiak, hondoratu beharrean, indartsuago bihurtu zuen Enriqueta, eta bere mundu propioa sortzeko bidea eman, artearen bitartez, egurra landuz, bere arbasoen memorian barrena bidaiatuz. Ez zuen amore eman suizidiaren tentazioaren aurrean eta 2004. urtean hil zen, artean argi, artean artista eta artean ona.

gastelumendi

Virginia eta Enriquetaren izenekin, euren hondarrekin, kultur etxe bi eraiki dituzte, Rio Granden eta Ushuaian. Behintzat hantxe daude bizirik, nola edo hala. Han eta selknamen ondorengoen gogoan.

Gaztelumenditarrak ez ei dagoz horren galduta.