BERBAIRUDIENEA

Uste dut betidanik egin diodala jaramon gehiago -edo behintzat parekoa- zelai berdearen inguruko paisaiari belar gaineko jokoari baino. Azkenaldian, halabeharrez-edo, are sarriago ibiltzen naiz horrela nire jesarleku gorritik, San Mamesera joaten naiz giza-paisaia ikuskatzera, aurpegiak, keinuak, erreakzioak jasotzera, interpretatzera. Aitortzen dut sasoi batean normalagoa nintzela eta futbolaren sukarrak hartzen ninduela, eta orduan nerbioak jota edo neurri bako poztasunak jota ematen nituen partiduak, beharrezkoa bazen arbitroari bereak eta bi esanez. Kuriosoa da gizakion bat-bateko aldaketa simiotikoa. Baina aspaldi baretu zitzaidan gaixotasun hori eta orain domeka arratsalde futboldunak beste modu batera bizi ditut, bizitzaren beste ikuspegi bat neureganatu dudalako beharbada. Eta eskerrak, bazterrak ez dabiltza eta nerbioetarako.

Atzo horretan nenbilen, lasai-lasai Alaves gure Athletic sainduari egitean ari zitzaion triskantza ikuskatzen, ikusle aseptiko baten paperean sartu gurean-edo, azken partiduetan bezala. Egoerak ez zeukan festa aurpegirik, ez horixe, eta jendeak, ikusleek, ezer gutxi esan edo egiten zuten. Partiduak aurrera egin ahala, gainera, halako behelaino trinko bat barreiatu zen harmailetan eta zaleak isilik geratu ziren, gehienak mutututa, animo-oihu isolatu bat edota kexa ozenen bat gorabehera. Itxura antzekoa zeukaten aurpegiek. Ia beti gertatzen da horrela sentimendu bat kolektibo bihurtzen denean: poza denean negusi, jendearen aurpegietara begiratu eta irudituko zaizu denak direla senideartekoak, poz kolektiboak bisaiak berdintzen dituelako; eta haserre kolektiboak berdin, eta desesperantza kolektiboak beste horrenbeste. Atzokoa desesperantza zen, edo hori ez bazen orain burura (edo atzamarretara) ez datorkidan eremu bereko sentimenduren bat. A bai, etsipena, horixe zen. Aurpegi eta buruetatik gorakoak ere bazeukan berea: partidu hasieran aireak astintzen zituen bandaratzar zurigorriak geldirik zeuden, izozturik, eta fanfarre bien musika alaiak kontraste patetikoaz jantzen zuen dekoratua. Ustezko protagonistak, praka laburrekoak, ezinean, zaleak kao, eta fanfarreak etengabe “Antero Txaparrotia” eta “A por ellos, oe”. Absurdoaren jaia.

Orduantxe erdi patetikoa erdi barregarria zen antzezlan horretako batzuek hijo de puta esan zidaten. Tira, niri bakarrik ez, ezpada tribunetan jesarrita geunden guztioi, antza. Hasieran arraroa egin zitzaidan, baina gero argi heldu zitzaizkidan gaztelaniazko berba politok. Tribuneros hijos de puta. Ni más ni menos. Garrasilariak haserre ei zeuden “tribunakoek” ez zutelako animatzen, batek baino gehiagok alde egin zuelako Yestek penaltia huts egin zuenean, eta txistu bakanen bat dedikatu zitzaiolako taldeari. Ez zitzaidan gertatu bereziki mingarria, ez, are gehiago, orduan nintzen ikusle teorikoki aseptikoari elementu polita begitandu zitzaion dekoraturako, oraindik absurdoagoa, zaleak zaleari irainka.

Dena den, dekoratu kafkiarrarako halakoa begitandu arren -polita- uste dut, egia esan, irainaz erratu egin zirela, tribunakoak ez gara-eta putakumeak. Batzuk izango dira, baina kontrakoa demostratzen ez den bitartean, bego horretan. Ergelak, ostera, bagara, seguru aski bai. Ergelak gara irainka jardun zutenak bezalaxe, denok zirku horretako partaide aktiboak garen neurrian; eta, pentsatzen hasita, eurak baino gutxitxoago. Aurpegietan igarri nien atzokoan ergeltasun kolektiboaren errege horiei.

Partidu ostean lagun batekin hartu nituen zerbeza bi Pozasen, eta barreak egin genizkion kontu honi guztioni. Biok ikasita daukagu, tamalez edo zorionez, zer den bizitza honetan merezi duena eta zer ez.

Kotxe barruan, sarritan, uneko erabaki batek auto-pilaketaren infernura eroan ahal zaitu. Niri hori ia beti gertatzen zait: kotxean sartu nonora joateko, bide posible bi egon, pentsatzen ibili nondik joango ote naizen -handik edo hemendik? ezkerretik edo eskumatik?- erabaki bat hartu, eta ordu laurden baten buruan geldi-geldirik egotea (neu eta kotxea). Momentu horietan mundua txiki bihurtzen da, estu-estua, ezer gutxi dago aurreko kotxearen matrikulaz harago. Denboraren pertzepzioa ere aldatu egiten da. Estuasun psikiko horretatik ihes egin nahian-edo, ideiarik absurdoenak pasatzen zaizkit burutik. Aurreko batean, adibidez, pentsatzen ibili nintzen zer gertatuko ote litzatekeen kotxeko kalefakzioak, airea bota beharrean, xurgatzen hasi eta kotxea bera xurgatuko balu, eta neu ere xurgatuko banindu. Pentsa noraino heltzen den auto pilaketen efektu sikotropikoa (ez, ez nindoan inolako drogaren efektuen menpe).

Atzo ostera pilaketaren zuloan jausteko zaletasun bitxi horrek su-etena eman zidan. Sondikan nengoen, kamino zaharrean erdi-geldituta, eta ikusi nuen kotxe batzuk eskumatara jo eta Txorierriko korridorerantza sartzen zirela. Nik ere hala egin nuen, puntu horretatik aurrera korridoreko trafikoa libreagoa egongo zelakoan, tarterik txarrena atzean egongo zelakoan. Baina autobidera sartzeko rotondara heldu nintzenean, bonbila piztu zitzaidan eta rotondari buelta osoa eman nion atzera ere. Urbanizazio berri batzuetatik sartu nintzen, kamioi baten atzetik, eta Asuan agertu nintzen berriz bide nagusira, eta handik Errontegira atoan. Korridorean hamabi kotxe zeuden bidea mozten, itzelezko istripua, tranpa hutsa. Batzuek hiru ordu ere eman zuten han sartuta. Baten bat ideia absurdoak sortzen, gehienak munduaren txikitasuna dastatzen.

Espainiako estatuan 70ko hamarkadaren amaieran jazo zen transizio demokratikoaz asko idatzi, hitz egin eta eztabaidatu da. Askok ez genuen zuzenean bizi, nahiz eta batek baino gehiagok esango didan oraindik ere horretan gabiltzala, transizioan, transizio eternoan. Eta arrazoia izango du, sasoi nahasi horretako saltsak gaur egun ere pil-pilean daude-eta. Gurean zein beste toki eguzkitsuago batzuetan. Esaterako, Mediterraneo ertzeko toki lasai batean, Valentzian, garai nahasia izan zen nagusi trasizioan: sinboloen gerra puri-purian egon zen, hizkuntzaren izaera dela eta ika-mika galantak izan zituzten eta estatutua negoziatzeko saioak luzeak izan ziren. Indarkeria kasu batzuk ere gertatu ziren idazle eta politikoen kontra eta eskuinak kaleak hartu zituen zenbait momentutan.

Ordukoek bizirik diraute oraindik, gure begietara lur-zati hura Espainiako “Levante zoriontsua”, makailuaren ibilaldia eta Benidormeko jubilodromoa besterik ez bada ere. Badituzte euren kezkak hizkuntza eta naziotasunaren inguruan, euren debateak, euren mugimendu kultural eta abertzaleak, bai eta liskar galantak behinolako kontu berdinengatik: hizkuntza katalana ala valentziera ote den, senyerak urdina eroan behar ote duen edota katalanek Valentzia inbaditu behar ote duten ala ez… Pankatalanistak, Blavero espainolistak, tercerviistak, quartviistak, zubi zeharkatzaile linguistikoak… Luze joko luke PP eta PSOEz gaindiko fauna anitz eta soziologikoki interesgarria azaltzeak. Baina hau guztia tamalgarria ere bada, ze bitartean gero eta zailago daukate kastellanizazioaren kontrako borroka. Gatazka antzuetan galtzeko joera handia valentziar askorena, eta beste valentziar askorena, gehiagorena, pasotismo hutsa.

Valentziako Unibertsitateak horren guztiaren inguruko dokumentala egin du, Del Roig al Blau izenekoa (Gorritik Urdinera). Interneterako konexio arin bat valentziar-katalana ulertzeko ahalegin txiki bat egiteko gogoa badaukazue, egin klik Hemen edo irudiaren gainean. Merezi du.

DEL ROIG AL BLAU

Amurrio, azaroaren 6a, arratsaldeko ordu bata. Goizean goiz arineketan hasi direnak berrogei kilometro bete ostean hasi dira herrira heltzen. Atzean utzi dituzte ia 800 metroko desnibela, larreak, basoak, aldatsak, haitzak eta lokatzez beteriko bidexkak, bai eta jende ilara luzanga eta koloredun bat paisaia garbi baten babesean. Kontrol-puntuetan bete beharreko papertxoa aldean daramate, baina goizean jasotako moduan, hutsuneak zuri-zuri. Plazan paratutako karpara heldu ahala, zerbait edan, palmeratxoa bat ahoan sartu eta papera aurkezten dute oparia jasotzeko. Mendiko Lagunak taldekoek Gorobel Ibiladia amaitzen duten mendizaleentzat prestatu duten “oroigarria” ez da edozelakoa: sudadera dotore-dotore bana. Ez da gutxi, ez horixe, inskripzio merkea ordaindu (3 edo 5 euro) eta ordainean zer jaso? antolaketa aparta, leku ezin ederragoak eta, gainera, jatekoa eta opari polita. Dena ederto. Gehienontzat behintzat.

Oparia jasotzera paper zuriarekin joaten direnak, ostera, ez dira pozten. Kontrol-puntuetan bete bako txartela duenak ez du oparirik jasotzen, eta eurek igaro direnean kontrolak ez zeudenez prest, ezin da baieztatu ibilbidea bete duten ala ez. Orduan agertzen dira haserreak, oihuak eta korrikalarien kexa ustez gordinak. Antolatzaileen azalpena argia da: hau mendi-ibilaldi herrikoia da, ez mendi-lasterketa, eta betiko izpirituari eta izaera herrikoiari euste aldera gutxieneko denbora batzuk ezarri dira; zehatz-mehatz agertzen da arauetan. Halandaze, ibilaldia denbora horietatik behera egiten duenak badaki zer dagoen, ez dago arazorik ibilaldia horrela egiteko eta eskaintzen diren zerbitzuak erabiltzeko (masajeak, janaria, edaria…), baina oparirik ez. Horretan geratzen da kontua, batzuk kexaka (oparia halamoduzkoa zenean ez ziren kexatzen, total kamiseta zatar batengatik), eta ordutegi arruntaren barruan heltzen hasten garenok oparia lasai-lasai jasotzen.

Atzo gertatu zen hau guztia, eta zer pentsatua eman dit mendi-ibilaldien izaera dela eta. Jende asko ikusi nuen atzo arineketan Gorobel Ibilaldian, asko, iaz baino gehiago eta seguru aski duela urte bi baino gehiago. Modan jartzen ari dira mendi-lasterketak eta oro har mendian korrika egitea. Ez nago kontra, are gehiago, susmoa dut ni neu ere tentaldian jaustear nagoela, mendiaz eta naturaz bete-betean gozatzeko modurik aproposena ez dela jakin arren. Mendian korrika ibiltzea erronka fisikoa da beste edozer baino gehiago, nork bere buruarekin duen lehia bizia, gure mendizaletasun tradizionalan baino markatuagoa. Horregatik, Gorobel Ibilaldia bezalako ekitaldien izaera beste bat da; erronka fisikoa ere izan daiteke, eta bada, baina horren gainetik daude giro mendizalea sortzea edota gure eskualdeko inguru eder hau ezagutzera ematea (eta beste toki batzuetan, tokatzen dena)… azken batean, lehia hutsetik urruntzen diren kontuak. Badago beren-beregi prestatutako mendi-lasterketen egutegi bat, bere arau eta oinarri bereziekin, eta amurriarrek hori argi daukate, ez dutela euren ibilaldia lasterketa bihurtu gura.

Gainera, ez ote du merezi atzokoaren moduko egun batean pausoa apur bat moteltzea, arnasa hartzea, eta baita jesartzea ere, honetaz patxadaz gozatzeko?

Argazkia: Arkaitz San Jose