BERBAIRUDIENEA

“Legutiano Aldeko Euskara” liburua nire eskuetara heldu zenetik banenbilen blogean erreferentzia edo komentarioren bat egiteko asmoz. Gaur arte, hala ere, ez dut egin, eta tartean beste blog batean hartu didate aurrea. Horrela deskubritu dut Frai Koldoren txokoa (Patxi Lurrak Arabaz eta euskaraz idatzi zuen mezu bati esker). Bitakora interesgarria da Frai Koldorena, rara avis bat gure blogosferan. Ez dut esango, beraz, jadanik esan ez den askorik.

Imanol Garcia Uriartek eta Iganacio M. Carrerak idatzi duten liburua garrantzitsua begitantzen zait Arabako behinolako euskalduntasuna gaurkotu egiten duelako. Ez da asmo akademiko hutsagatik egindako argitalpen bat, ezpada Araban bertan oraindino bizirik dagoen euskalki bat ezagutzera emateko gogoz egindako dibulgazio-lana. Zeren askok Arabako jatorrizko euskara iragan urruneko kontutzat daukaten arren, kontua oso bestelakoa da, gure hizkuntzak bizirik iraun baitu Gasteizeko ateetan bertan duela urte gutxira arte. Izan ere, Billerle, Elosu edo Urrunaga Arabako lautadatik oso hur daude, Gasteiztik 15 kilometro eskasera, eta han, egileek eurek aitortzen dutenez, uste baino euskaldun gehiago topatu dute, baita oso hiztun onak ere. Beste inguru batzuetara ez gara garaiz heldu eta ezin izan da bertako euskara jaso (Zigoitia, Arratzu-Ubarrundia, Zuia, Aiara…), baina Legutiokoak zantzuak ematen digu pasa den mendera arte Lautadan egiten zen euskara deskubritzeko, zirrikitu batetik begiratzeko. Hortxe dago liburuaren garrantzia: Arabako euskalduntasunaren memoria eta oraina berresten du gaur egungo arabar euskaldunen gogoan. Horren zaharra ez den memoria bat.

Euskalduntzearen bidean beste pausotxo bat da. Azken urteotan asmo horrekin, oroimena berreskuratzea, idatzitako beste liburu batzuk plazaratu dira. Hala nola K. Zuazok Arabarrak Euskararen Herrian idatzi zuen eta Jabi Otsoa de Aldak Arabako Euskal Hotsak. Azken hori erakusketa ibiltaria ere izan zen eta herrialdeko herrietan barrena historian zehar gure hizkuntzaren gaineko izan diren testigantzak ezagutzera emanez.

Azken batean, oroimena behar da-eta geroa jorratzeko. Beste gauza asko ere bai, jakina, baina oroimena bazterrean utzi barik.

Normalean aurpegi bertsuak ikusten ditu egunero. Harantz eta honantz dabiltzan aurpegiak, beti nonbaitetik nonbaitera bidean. Baten bat, oso noizbehinka, bere parean edo aurrean geratzen da, eta begiratu egiten dio. Geratzen ez direnetako batzuek ere begiratzen diote, egia esan, lepoaren mugimendu arin batez-edo. Horrela ikasi du –urte batzuk kostatu zaion arren- pertsonen begiradetako ñabardurak bereizten eta sailkatzen.

Hasieran, dena hasi zenean, denak berdinak begitantzen zitzaizkion, ez zen gai begiradak ezberdintzeko, nahiz eta den-denak, salbuespen barik, mingarriak izan. Denborarekin, hala ere, detaileak igartzeko gaitasuna hartu du, begirada bakoitzari kolore bat antzemateko boterea, asmo ezkutu bat barruntatzeko. Horrela sortua du bere Katalogoa, katalogo zabala. Belztasun ilunetik zuririk zurienerako doazen begiradak bilduta dauzka, tonu kromatiko guztietakoak: tonu beigeak asko dira, errukiz beterikoak, leunak: laranjak ere ez dira falta, aupada bat eman gurean-edo jaurtitzen diren begirada horienak. Urdinak, fuksiak, marroi berdexkak… kolore-sorta ugaria da, ugariegia agian, begiraden koloreak baino ez dauzkalako, berben itxura eta tonua inon agertzen ez delako. Burua mugituz bideratzen diren begiradak arinak ia inoiz ez dira berba bihurtzen.

Urte asko dira bizitza Arkupetatik ikusten zuela eta salbuespenak ezkerreko eskuaren atzamarrekin zenbatu litzake. Eskumakoekin ez, ze eskuman bi falta dituen eta horiek ez dira atzamar nahiko. Edozelan ere, salbuespen horietako bat sarritan errepikatzen da. Astean birritan gertatzen zen, zehatzago esateko. Orduan Señora Hortensia joaten zaio-eta Arkupetara bisitan.

Señora Hortensia ez da bakarrik joaten, gainera, aldean beti eroaten du tortilla puska bat tuper batean, hau da, patata, arrautza eta kipulako artelana, eta Jacinto izeneko gizon bat. Heldu eta esaten dio, lehenengo “Manuel, gura duzu tortilla puska bat? Hartu ba, gizon, ez izan kokoloa” eta gero, bera aurreneko haginkada ematen dabilela “Manuel, kontatu dizut inoiz Jacinto eta biok Canariasera joan ginenekoa?”. Kontatu dio, bai, baina ez du axola, eta Manuelek adi entzuten du zelan uda izan arren hamar egunetan euria egin zuen, eta zelan egon ziren Jacinto eta Hortensia hondartzan euripean paseatzen, edota zelan ihes egin zuen Jacintok kuarteletik Hortensia artean “señora” ez zenean ikustearren. Manuelek ere kontatzen dio zerbait tortilla amaitzen duenean, gehienetan eskumako eskuko atzamar biak zer dela eta galdu zituen. Beti ez da berdin, zeren egun batzuetan esaten dio herriko jaietan bolandera batek eskuan lehertu egin zitzaiola eta atzamarrak birrindu zizkiola eta beste egun batzuetan, berriz, gogoratzen da aita arotza zuela eta txikitan tailerrera sartu zela eta olgetan hasi zelan erremintekin. Biak benetakoak iruditzen zaizkio, biak jazo ziren- eta, atzamarrak noiz galdu zituen oso ondo ez badaki ere.

Gaur goizean ere Manuelek Hortensia ikusi du plaza zeharkatuz, merkaturako bidea apurka-apurka eginez, gurpildun karrotxo laukiduna aldean daroala. Ordu erdi inguruan atzera ere pasatu da etxera bueltan, eta Manuelek hantxe jarraitzen zuen -non bestela. Baina Hortensia ez da atarian sartu, ezkerretara egin du eta Manuelengana hurreratu da, astiro. “Manuel, gura duzu tortilla puska bat? Hartu ba, gizon, ez izan kokoloa”. Manuelek hartu egin du tuperra inoiz baino handiagoa begitandu zaio. Handiagoa da, duda barik, eta barruko tortilla ere bai. “Eta hau?”, “pentsatu dut biharko ere nahi izango zenuela, eta hau ere ekarri dizut” eta lukainka potolo eta luzea atera du karrotxo laukidunetik “egun batzuetarako eduki dezazun”. Orduan, buelta eman du eta etxera joateko keinua egin, “nora zoaz Hortensia? Gaur ez da Jacinto etorriko, ala?” Antiojuen atzetik begiratu dio, eta Manuel konturatu da kristal lodien osteko begirada hori dela katalogotik gehien gustatzen zaiona. Berde apala da, trinkoa eta leuna. “Ez, gaur ez da etorri. Semeak esan dit Jacinto ere erresidentzian dagoela. Hantxe dago, Manuel, semeak esan dit. Bestela ez nintzen joango, ez pentsa”.

Iluntzean hotz egin du. Iparrak inetasi apurrak ere nahastu ditu euriarekin. Manuel ez da jantoki sozialera joan, arkupetako txokoan jesarri da, kartoien gainean, eta bere mantarekin estali du gorputza, hotzetik babestearren. Hortensiaren tortilla osorik jan du, ase arte, eta labana hartuta lukainka xerra potoloetara bihurtu ditu. Gero, trago luze-luzea eman dio tetrabrikeko likido gorrixkari.

Inoizko begirada kolektiborik handiena izan du gaur, gaueko ordu batean, anbulantzien eta ertzaintzaren argipean bere gorpua errekatik atera dutenean. Ezin izan ditu, ostera, bere katalogoan sartu. Bazeuzkan eta.

Oker dabiltza kirola pasio politikoetatik eta nortasun-sentimenduetatik bereizi nahi dutenak. Ez diot desiragarria ez litzatekeenik kirolaz bere soiltasun eta edertasunean gozatzea, kirol ez kutsatu bat lortzea, ez, baliteke hori polita izatea. Edo agian ez, auskalo. Nik honako hau baino ez dut esaten: utopia hutsa da, hori egitea gizartetik beretik bereiztea litzatekeelako, eta hori, ulertzekoa denez, oso gaitza da. Eta gainera ezinezkoa.

Adibide hurbilak ugariak ditugu. Gaur, lotura ukaezin hori berresten duen albiste batekin bazkaldu ditut eguerdiko indaba zuriak: Oleguer Presas ba ei doa kontzentrazio batera Espainiako selekzioak deituta. Eta ez hori bakarrik, Luis Aragonesek – egunetik egunera Floquet de Neu-ren antz handiagoa duen agure maitagarri horrek- txalo adiskidetsua eman dio aurpegian. Berriak ez luke izango ezer berezirik kontatuko Oleguer Presas Kataluniako ezker independentistako militantea ez balitz, gaurdaino behin baino gehiagotan esan izan ez balu ez zaiola grazia handirik egiten Espainiako kontu hori guztia edota azkenaldian Kataluniako selekzioen aldeko kanpaina bat burutzen arituko ez balitz.

Albisteak, noski, hautsak harrotu ditu independentisten artean. Batzuei euren kirol-idolo politikoak huts egin ei die, eta gaurdaino aitortu dioten koherentzia bat-batean desagertu da, beste botifler bat bihurtzeraino. Beste batzuek ez dira hain gogorrak Oleguerrek hartu duen erabakiarekin (kontzentrazio batera baino ez da joan, egia esan, ez du partidurik jokatu) eta justifikazioak bilatzen dituzte: ezpabere LFP-k isuna jarriko diola, bere karrerarako garrantzitsua dela uko ez egitea, diru asko duela jokoan, gertatzen dena gertatzen dela lan asko egiten duela bere ideien alde… Vicent Partal kazetariak ere artikulu labur bat idatzi du honen harira, esanez, besteak beste, ondokoaren moduko gauzak:

Oleguer azkenean badoa, ez dut ukatuko triste sentituko naizela. Baina ez ordea bere jarrerarengatik. Triste sentituko naiz bera bezalako pertsona batek, herriaren alde hainbestetan agertu den pertsona batek, nahi ez duen leku batera joatera behartuta ikusi duelako bere burua. Horixe da zorigaitza: aukeratu ahal ez izatea; jendeak hautatzeko ahalmena ez izatea, egin nahi ez lituzkeen gauzak egin behar izatea.

Adierazpenei erreparatzen hasita, bitxiak suertatu zaizkit Ernest Benach-ek egin dituenak. Izan ere, euskal erreferentziak ezin ziren alde batera utzi eta Kataluniako Parlamentuko Presidenteak gogoratu gura izan du “geroztik Herri Batasunan ardura politikoak (sic) izan zituztuen jokalariek ere Espainiako selekzioarekin jokatu zutela” eta beraz, ezin zaiola Oleguerri ezer leporatu. Suposatzen dut Benach jauna Jose Angel Iribarrez ari zela, nahiz eta ez nagoen batere ziur zarauztarrak inoiz izan duen “ardura politikorik” HBn. Egia da, dena den, gure artean inoiz ez dela jazo Oleguerrekin gertatutako gatazkaren antzekorik, eta aukera politikoen gainetik futbolari gehienak (eta gainontzeko kirolari gehienak, Aratz Gallastegi rugbylaria izan ezik, oker ez banago) txintxo-txintxo joan direla Espainiako selekzioetara. Ikusiko dugu Oleguerrek zer egiten duen. Kik, bitartean, bere alde esan behar dut inoiz ez dudala ikusi halako konpromiso politikoa kirolari batengan.

Topiko batekin amaituko dut hankabururik gabeko hausnarketa astelehenitikoa: Football is football (eta politika, baten baten zalantzarik baldin bazuen).

Arantzazun egin zen Euskararen Jatorriari buruzko kongresuaren harira iritziren bat entzun eta irakurri dugu hedabideetan, hala nola, Josu Naberanek GARAn ateratzen dituen artikulu luzeak. Aurreko astean, adibidez, Radio Euskadiko “La Casa de la Palabra” irratsaio ederrean agertu ziren kongresuko antolatzaile batzuk euren teoriak eta asmoak azaltzen: zer dela eta antolatu zuten biltzarra, zeintzuk diren asmoak, teoriak zertan diren… bai eta aipamenen bat egin biltzarra kontuan hartu ez zutenentzako. Zehazki, Josu Naberanek esan zuen oker dabiltzala euskara hizkuntza isolatua dela esaten duten horiek, eta arlo hori ikertu beharra dagoela.

Neurri batean ados nago horrekin, ez dago arlo hau alde batera ikertu barik utzi behar, horretarako interesa dutenek gogotsu ekin behar diote, gura izanez gero, eta debate filologikoa sortu -euskarak duen erronkarik garrantzitsuena begitantzen ez zaidan arren. Baina egitekotan ganoraz egin behar da, eta XIX. mendeko teoria sasi-mitologikoak alde batera utzita. Ezin dena egin da Naberan jaunak egin zuena esaldi bakar batean: lotu eta nahastu esaldi bakar batean ezelako beldur barik euskara, bereberea, etruskoa eta Ameriketako indigenen hizkuntzak, bestelako justifikaziorik eman gabe. Halako ustezko romanismo bat gainditu nahian, Naberan jaunak eta beste batzuek frogatu nahi dute euskara munduko ia hizkuntza guztien oinarrian dagoela eta orain arteko ustearen kontra, ez dela latina izan euskaran eragin handia izan duela, ezpada alderantziz, euskara izan dela latinaren sorreran protagonista. Zelan? Bada oso erraza, latinak hizkuntza etruskoaren eragin handia jasan zuen, eta etruskoa eta euskara ahaideak eta ia gauza bera direnez (inork ez dakien arren etruskoa zelakoa zen zehatz-mehatz), horra hor ondorioa: euskarak latinarekin komunean dituen hitzak ez dira latinaren maileguak, euskararenak baizik. Hori bota eta lasai-lasai geratzen dira batzuk.

Deigarriena da, gainera, teoria hauek espekulazio hutsean oinarritzen direla, normala den bezala, erro eta hizkuntza-forma batzuen interpretazio pertsonalean. Baina gero, ostera, egia zientifiko moduan azaltzen dituzte dena frogatutzat balego bezala eta agerikoa balitz bezala Europako toponimia osoa euskalduna dela, sumeriera euskareren ahaidea zela eta bestelako gauza gutxienez eztabaidagarri batzuk, nabajo edo etruskoena kasu.

Zientifikotasuna barik, zientzia fikzio nahikoa fiktizioa ikusten dut nik hor, baina tira, bejondeiela… Nabajoak euskaraz, zuk zergaitik ez?