BERBAIRUDIENEA

Kotxe barruan, sarritan, uneko erabaki batek auto-pilaketaren infernura eroan ahal zaitu. Niri hori ia beti gertatzen zait: kotxean sartu nonora joateko, bide posible bi egon, pentsatzen ibili nondik joango ote naizen -handik edo hemendik? ezkerretik edo eskumatik?- erabaki bat hartu, eta ordu laurden baten buruan geldi-geldirik egotea (neu eta kotxea). Momentu horietan mundua txiki bihurtzen da, estu-estua, ezer gutxi dago aurreko kotxearen matrikulaz harago. Denboraren pertzepzioa ere aldatu egiten da. Estuasun psikiko horretatik ihes egin nahian-edo, ideiarik absurdoenak pasatzen zaizkit burutik. Aurreko batean, adibidez, pentsatzen ibili nintzen zer gertatuko ote litzatekeen kotxeko kalefakzioak, airea bota beharrean, xurgatzen hasi eta kotxea bera xurgatuko balu, eta neu ere xurgatuko banindu. Pentsa noraino heltzen den auto pilaketen efektu sikotropikoa (ez, ez nindoan inolako drogaren efektuen menpe).

Atzo ostera pilaketaren zuloan jausteko zaletasun bitxi horrek su-etena eman zidan. Sondikan nengoen, kamino zaharrean erdi-geldituta, eta ikusi nuen kotxe batzuk eskumatara jo eta Txorierriko korridorerantza sartzen zirela. Nik ere hala egin nuen, puntu horretatik aurrera korridoreko trafikoa libreagoa egongo zelakoan, tarterik txarrena atzean egongo zelakoan. Baina autobidera sartzeko rotondara heldu nintzenean, bonbila piztu zitzaidan eta rotondari buelta osoa eman nion atzera ere. Urbanizazio berri batzuetatik sartu nintzen, kamioi baten atzetik, eta Asuan agertu nintzen berriz bide nagusira, eta handik Errontegira atoan. Korridorean hamabi kotxe zeuden bidea mozten, itzelezko istripua, tranpa hutsa. Batzuek hiru ordu ere eman zuten han sartuta. Baten bat ideia absurdoak sortzen, gehienak munduaren txikitasuna dastatzen.

Atzo, Radio Euskadiko “La Casa de la Palabra” irratsaioa Ormaiztegitik ari ziren ematen, kulturen arteko topaketa batzuk zirela-eta. Hala uste dut, ez nago erabat ziur, izan ere ordenadorearen aurrean nenbilen idazten, bigarren planoan neukan irratiko hotsa. Dakizuenez, gauza bi aldi berean egitea ez da gizonon dohainik handiena.

Irratsaioan atzerrian ibilitako ormaiztegiarrak eta goierritarrak izan zituzten gonbidatu, tartean gure mundu txoko honetan nahiko ospetsu egin den Fatimeturen alaba euskal-saharauia, bai eta kooperante aritutako Ormaiztegiko neska bi. Beste bat mutil bat izan zen, eta halako batean haren ahotik Tierra del Fuego berba entzun nuen. Berehala jarri nintzen adiago irratiari pantailari baino. Tierra del Fuego izenak, berak bakarrik, erakarpen berezia du niretzat, argazkietan besterik ikusi ez ditudan paisai eta bakardade ederrak ekartzen dizkit gogora. Gonbidatua hegoalde hotz horretan ibili ei zen denbora luzez, eta hango azken indigenen ondorengoak ezagutzeko parada izan ei zuen, ona izeneko indigenak, Indiakoak ez diren “indio” batzuk. Kontu horrek arreta eman zidan, ez dakit non irakurria neukalako hango indigena guztiak galduak zirelako aspaldi, gaixotasunak eta sarraskien eraginez, eta ez nuelako susmatzen haien ondorengoek hala izateko kontzientziarik zeukatenik.

Orduan, jakinminak googlera eroan ninduen misterio horretaz gehiago jakitearren. “Indios Ona” tekleatu eta apurka-apurka, handik eta hemendik irakurriz, etnia baten galeraren koadroa osatuz joan nintzen, nahiko bitxikeria handiekin osatu ere, bere tristetasunean, gauak begiak nekatu eta lokartu zizkidan arte:

Onak, selknam euren hizkuntzan, lau mila ziren XIX. mendean, baina estantziero europarrek nahiko ondo ordaintzen ei zuten hildako indio bakoitzeko, eta 1994an lau baino ez ziren geratzen. (dena den, ohar gisa esan behar da gaur egun badirela indigena horien ondorengo direnak, batzuk antolatuta daudela eta ona hizkuntzari eta ohiturei eusteko eta berreskuratzeko ahaleginak egiten dituztela). Istorio tristeak, heriotzen istoriak daude, esan bezala, galera luze horren azken hatsak deskribatzen dituztenak, azken ona “garbia” izan zen Virginia Choinquitelena kasu. Virginia, txikia zela, gurasoen altzotik hartu eta Buenos Airesera eroan zuten lanera. Han eman zuen bere bizitza osoa, zer eta nor zen ahaztuta, harik eta 1989an kasualitatez topatu zuten arte. Orduan ponpa handirekin itzuli zen Rio Grandera, “Ciudadana Ilustre” izendatuta. Handik hamar urtera alkohol botila artean hil zen, bakarrik.

Baina bada beste istorio bitxiago bat, ez hain goibela, protagonista odolez indigena oso-osoa ez bada ere. Enriqueta du izena eta egurrezko figuratxoak eta eskulturak egiten ditu. Egiten zituen. Enriquetaren ama bazen ona etniakoa, garbia, baina aitaren partetik… tira, aitaren partetik ere indigena kutsua zeukan, baina asagokoa (berarentzat, ez guretzat). Enriquetak Gastelumendi zuen abizena eta 1916an jaio zen Viamonte Estantzian. Urte gutxi zituela hil zitzaion aita, Ramon, eta handik aurrera txarto pasatu zuen, bai indigena zelako, bai senarrak jo egiten zuelako, bai ama bere sufrimenduaren konplize ei zelako. Horrek guztiak, hondoratu beharrean, indartsuago bihurtu zuen Enriqueta, eta bere mundu propioa sortzeko bidea eman, artearen bitartez, egurra landuz, bere arbasoen memorian barrena bidaiatuz. Ez zuen amore eman suizidiaren tentazioaren aurrean eta 2004. urtean hil zen, artean argi, artean artista eta artean ona.

Virginia eta Enriquetaren izenekin, euren hondarrekin, kultur etxe bi eraiki dituzte, Rio Granden eta Ushuaian. Behintzat hantxe daude bizirik, nola edo hala. Han eta selknamen ondorengoen gogoan.

Gaztelumenditarrak ez ei dagoz horren galduta.

Aste honetan bertan ospitale batean egin dut errenta-aitorpena.

BBKtik hara bidali ninduten ondo heltzeko azalpenak eman ostean. Sartu nintzen nire paperekin ate nagusitik, txiri-txiri. Bero egiten zuen barruan. Igogailuak dagozen tokiraino joan nintzen eta han eskumatara eginda antzinean maternidadeko sarrera nagusia zegoen lekurantz joan nintzen. Sentsazio arraro bat neukan buruan bueltaka, zeren normalean errenta aitorpena baino are zakarragoak diren kontuetera joaten naiz (oso gutxitan, zorionez). Pasiloaren amaieran, hantxe, Rentaneten kartel bat topatu nuen, itxarongela izandako gela handi baten atean. Burua sartu nuen barrura, gorputza kanpoaldean utzita. Hura hustasunaren metafora zen: erdi-erdian mahai bat zegoen, eta mahaiaren gainean ordenagailu bat, eta ordenagailuaren aurrean mutil bat, nire adinekoa-edo, errentekin jo eta ke. Horixe besterik ez gela osoan.

Itxaroteko esan zidan, eta itxaron behar izan nuen, non eta itxarongela izandako gelatik kanpo, zutunik.

Han, lekuz kanpo sentitu nintzen erabat, emakume baten telefonozko konbertsazioa entzunez. Kanpotarra zen, Gaztela hegoaldekoa edo, suposatu nuen, eseak ahoskatzeko moduagatik. Buruan tumore bat zuen alaba txikiaz ari zen berbetan: neskatoa hobeto ei zegoela, buruan aurreko egunetan baino min gutxiago zuela, bero itzela egiten zuela gelan…. animoso, indartsu zegoen ama, edo niri behintzat horixe iruditu zitzaidan. Ni, bitartean, Rentanet jaunaren zain jarraitzen nuen kristalezko ate zaharkituari begira, tarteka horrelako egoera batean dagoen umearen kemenean pentsatuz, eta tarteka ospitalaren estetika bereziaz hausnarrean. Izan ere, adabaki modernoz estalitako eraikin frankista baita Gurutzetako ospitalea, azken hamarkadetako Osakidetzaren Looka hartu ezinean dabilen dinosauro sanatoriologikoa. Itxarongela ez zen itxarongela horretako atea adibide ezin hobea zen.

Azkenean, sartu nintzen barrura, paperak atera nituen eta bost minututan bake santuan negoen foru ogasunarekin. Ordaintzekoa atera zen. Gutxigatik baina ordaindu behar diot res publikoari.

Opari txikia izan nuen, ostera, zeren irten nuenean lurrean zerbait berdea eta biribila ikusi nuen. Orain hain modan dagozen pulsera horietako bat zen, Amstrongek modan jarri zituen horiek, baina beste lelo batekin. Gorroto ditut pulsera horiek, benetan, ez ditut agoantatzen. Momentu honetan pulsera horiek eta reggaeton madarikatua dira gehien gorrotatzen ditudan gauzak. Baina hartu egin nuen eta hementxe daukat aurrean zorroko poltsikoan. Jantzi ez dut egingo, baina, huraxe da errenta-aitorpena ospitale batean egin nueneko oroitzapen fisiko bakarra. Probarik eduki ezean beharbada jendeak sinetsiko ez du eta.

La va trobar a una sala mig buida,
buscant un somni, fugint del dolor,
Entrant pels ulls va sentir mil espurnes,
Aquella història va canviar-li el món.

Va perdre-ho tot, la partida i la vida…

Letra hauek antzineko oroitzapenak ekarri dizkidate burura, orain dela sei, zazpi, zortzi urtekoak, Catalunyako musikaren printzak usaintzen hasi nintzenekoak. Orain ordu gutxi, Sare marabillosoak, doinua barru-barrura sartzen dizun kanta horietako bat berreskuratzen lagundu dit. Gauza hauek normalean gertatzen diren bezala, kasualitatez.

Inoiz entzun dudan kantarik politenetako bat:

El Far del Sud

Azken egunotan lerro bi baino gehiago idazteko alfer-alfer eginda nabil.

Konponbide baten bila ibili naiz blogak bitarte antzu honetan eten luzeegia pairatu ez dezan, eta lagun batek bidali didan bideo batek argitu dit kopeta. Egin liteke, han ikusitakoaren arabera, filosofia merke apur bat uneko barreaz (edo gupidaz) haratago. Ez dut egingo, lasai egon.

Garaipena atzamar-puntekin ukitu nahi denean…

Beti jakin dut nik ostikoak emateko jaio ez naizena. Ez nago horretarako eginda, fabrikan beste diseinu batekin asmatu ei nindutelako seguru aski. Horregatik ez dut egundo ere karatea, judoa eta horrelakorik egin; txikitan lagun asko horrelakoetan ibiltzen ziren bitartean ni beste zeregin batzuetan ibiltzen nintzen, ez naiz zehazki gogoratzen zertan, baina beste zeozertan. Futbolerako ere txarto eginda nago, azken batean hura ere ostikoak ematea da, eta pertsona bati eman beharrean pilota bati ematen zaizkiola da funtsezko ezberdintasun bakarra.

Baina hara non urte askoren ondoren gimansio batera joaten hasten naizen, ez beren-beregi ostikoak emateko asmotan, baina zorioneko eguazten batean suertatu zen ostikoak ematea: trebetasun handi barik, baina hanka gogotsu luzatu nahian, neu ere saiatu egin behar. Eta gerta zitekeen gauza bakarra gertatu zen.

Hanka gora, galtzerditan, laban egin, grabitatea…

Erreflexuek salbatu ninduten haginak apurtzetik. Baina eskumako masailak berea jaso zuen, eta erdi tontotuta amaitu nuen lurrean etzanda. Gaur buruko minagaz nabil, eta sukarra igartzen hasia nago bekokian. Badakit ezinezkoa dena, baina susmoa daukat kolpeagatik dela, ostikoak eragin didala katarroa ere.

Eta uste dut oihua bota ez nuelako jausi nintzela. Hurrengoan “kiaaaa” ozena botako dut.