Astegoien honetan, Artziniegako kaleek soineko zuria jantzi dute.

Amaigabea dirudien lautada idor bat aurrez aurre duela, Amaia konturatu da oroitzapen batzuk doi-doi gordetzen dituela burmuineko azken bazterrean: goizeko kafearen gozotasun mikatza, kotxeko irratiaren ahots mekanikoak edota iratzargailuaren distiraren kolore gorrixka. Horrelakoak. Orain beste irudi trinkoagoak dauzka kopetan joka: fresko, koloretsu. Irudi-zurrunbilo bat. Pentsatu du horiek denak beste mundu bateko gauzak direla orain, edo agian beste aro geologiko batekoak, kanbriarrekoak edo, batik bat egunerokotasun usaineko ateak, gelak, umeak, gurasoak… iruditzen zaizkio beste pertsona batek bizitako kontuak, baita bollo egunetan menditik zetorren haize zorrotza ere.

Egun argiko beroa ihesean dabil, presa baleuka bezala, arrakalaz josiriko landen haragoko zeruertzean ostentzen den eguzkiarekin bat. Amaia soinean luze jantzita daroan txilaban bildu da une batez, haimara itzultzeko nagitasun puntu batekin. Gustura dago benetako basamortua hasten den leku horretan, azken palmondoaren azpian. Beroaren atzetik hotza dator bidean ia konturatzeko paradarik eman barik. Ez da hotz arrunta, ostera, Afrikan baino ezin sentitu daitekeen sentsazio bat da, gure hotzetik hur dago baina beste izan bat beharko luke, ziur aski. Amaiak ebatzi du Azizi galdetuko diola gerotxoago zelan esaten zaion gauez dagoen sentsazioari, eta horrela esango diola aurrerantzean, hotz normaletik bereizteko.

Altxatu egin da, horrela, zutunik, eguzkiak alde egin baino lehenagoko azken unean egiten duen argizko marrari azken begirada bat botatzeko. Orduan, mundu nabar horri bizkarra eman eta palmondoen azpiko haiman murgildu da atzera ere, berotasunaren bila. Tearen usain gozoak egin dio harrera. Haimako zorua alfonbra handi batek estaltzen du. Erdi-erdian mahaitxo bat dago, eta bazterretan diban batzuk eta kuxin ugari. Fatma, Azizen ama, tea prestatzen dabil mahaiaren ondoan belauniko. Zerbait esan dio Amaiari, ea tea gura duen, edo agian ea hotzagatik –edo beste izen bateko horregatik- sartu ote den haimara. Ez dio ulertu, hiru egunetan zaila da-eta hizkuntza bat ikastea, baina hotzari buruz galdetzen diolakoan “Bai, hotza edo, gauez hemen hotz handia duzue eta!” erantzun dio. Azizek barre egin duenean jakin du Amaiak hotz konturik ez zegoela amaren itaunean, eta te-kikara seinalatuz baiezko keinu bat egin dio keinu baten zain dagoen andreari. Te beroa bota dio tazatxo batera.

Amaia kuxin biren gainean jarri da, erdi jesarrita, erdi etzanda, Azizen ondoan baina amaren aurrean maitasun keinurik egitera ausartu gabe. Gozoa da tea, Azizek Bilbon zeudenean prestatzen zionaren antzerakoa, are gozoagoa beharbada. Mutilak berbetan ibili da amarekin istant batez eta otzara txiki bat eskaini dio neskalagunari; “Hartu Amaia, hauek munduko gozokirik goxoenak dira”. Begi zuri handiekin esan dio eta neskak zeharo sinetsi du esandakoa: horiek dira munduko gauzarik goxoena, ez dagoelako beste aukerarik. Badira.

Gozokia jan ahala, behinolako oroitzapenak are lausoago bihurtzen zaizkio Amaiari, beste mundu batetik etorritako neskari. Orain tean, palmondoetan, landa ihartuetan eta Azizengan baino ez du pentsatzen, bai eta hango gauen hotz bereziaren balizko izenean ere. Itzuliko da inoiz iratzargailu ondora, umeen zalapartara, ikusiko du berriz ere bolloa mendi goietan, baina gordeko ditu egunok barruan, eta betiko izango ditu alboan, Azizen begi zurietan, haren azal ilunean marrazturik.

Imanol Garcia Uriartek eta Iganacio M. Carrerak idatzi duten liburua garrantzitsua begitantzen zait Arabako behinolako euskalduntasuna gaurkotu egiten duelako. Ez da asmo akademiko hutsagatik egindako argitalpen bat, ezpada Araban bertan oraindino bizirik dagoen euskalki bat ezagutzera emateko gogoz egindako dibulgazio-lana. Zeren askok Arabako jatorrizko euskara iragan urruneko kontutzat daukaten arren, kontua oso bestelakoa da, gure hizkuntzak bizirik iraun baitu Gasteizeko ateetan bertan duela urte gutxira arte. Izan ere, Billerle, Elosu edo Urrunaga Arabako lautadatik oso hur daude, Gasteiztik 15 kilometro eskasera, eta han, egileek eurek aitortzen dutenez, uste baino euskaldun gehiago topatu dute, baita oso hiztun onak ere. Beste inguru batzuetara ez gara garaiz heldu eta ezin izan da bertako euskara jaso (Zigoitia, Arratzu-Ubarrundia, Zuia, Aiara…), baina Legutiokoak zantzuak ematen digu pasa den mendera arte Lautadan egiten zen euskara deskubritzeko, zirrikitu batetik begiratzeko. Hortxe dago liburuaren garrantzia: Arabako euskalduntasunaren memoria eta oraina berresten du gaur egungo arabar euskaldunen gogoan. Horren zaharra ez den memoria bat.

Euskalduntzearen bidean beste pausotxo bat da. Azken urteotan asmo horrekin, oroimena berreskuratzea, idatzitako beste liburu batzuk plazaratu dira. Hala nola K. Zuazok Arabarrak Euskararen Herrian idatzi zuen eta Jabi Otsoa de Aldak Arabako Euskal Hotsak. Azken hori erakusketa ibiltaria ere izan zen eta herrialdeko herrietan barrena historian zehar gure hizkuntzaren gaineko izan diren testigantzak ezagutzera emanez.

Azken batean, oroimena behar da-eta geroa jorratzeko. Beste gauza asko ere bai, jakina, baina oroimena bazterrean utzi barik.

Normalean aurpegi bertsuak ikusten ditu egunero. Harantz eta honantz dabiltzan aurpegiak, beti nonbaitetik nonbaitera bidean. Baten bat, oso noizbehinka, bere parean edo aurrean geratzen da, eta begiratu egiten dio. Geratzen ez direnetako batzuek ere begiratzen diote, egia esan, lepoaren mugimendu arin batez-edo. Horrela ikasi du –urte batzuk kostatu zaion arren- pertsonen begiradetako ñabardurak bereizten eta sailkatzen.

Hasieran, dena hasi zenean, denak berdinak begitantzen zitzaizkion, ez zen gai begiradak ezberdintzeko, nahiz eta den-denak, salbuespen barik, mingarriak izan. Denborarekin, hala ere, detaileak igartzeko gaitasuna hartu du, begirada bakoitzari kolore bat antzemateko boterea, asmo ezkutu bat barruntatzeko. Horrela sortua du bere Katalogoa, katalogo zabala. Belztasun ilunetik zuririk zurienerako doazen begiradak bilduta dauzka, tonu kromatiko guztietakoak: tonu beigeak asko dira, errukiz beterikoak, leunak: laranjak ere ez dira falta, aupada bat eman gurean-edo jaurtitzen diren begirada horienak. Urdinak, fuksiak, marroi berdexkak… kolore-sorta ugaria da, ugariegia agian, begiraden koloreak baino ez dauzkalako, berben itxura eta tonua inon agertzen ez delako. Burua mugituz bideratzen diren begiradak arinak ia inoiz ez dira berba bihurtzen.

Urte asko dira bizitza Arkupetatik ikusten zuela eta salbuespenak ezkerreko eskuaren atzamarrekin zenbatu litzake. Eskumakoekin ez, ze eskuman bi falta dituen eta horiek ez dira atzamar nahiko. Edozelan ere, salbuespen horietako bat sarritan errepikatzen da. Astean birritan gertatzen zen, zehatzago esateko. Orduan Señora Hortensia joaten zaio-eta Arkupetara bisitan.

Señora Hortensia ez da bakarrik joaten, gainera, aldean beti eroaten du tortilla puska bat tuper batean, hau da, patata, arrautza eta kipulako artelana, eta Jacinto izeneko gizon bat. Heldu eta esaten dio, lehenengo “Manuel, gura duzu tortilla puska bat? Hartu ba, gizon, ez izan kokoloa” eta gero, bera aurreneko haginkada ematen dabilela “Manuel, kontatu dizut inoiz Jacinto eta biok Canariasera joan ginenekoa?”. Kontatu dio, bai, baina ez du axola, eta Manuelek adi entzuten du zelan uda izan arren hamar egunetan euria egin zuen, eta zelan egon ziren Jacinto eta Hortensia hondartzan euripean paseatzen, edota zelan ihes egin zuen Jacintok kuarteletik Hortensia artean “señora” ez zenean ikustearren. Manuelek ere kontatzen dio zerbait tortilla amaitzen duenean, gehienetan eskumako eskuko atzamar biak zer dela eta galdu zituen. Beti ez da berdin, zeren egun batzuetan esaten dio herriko jaietan bolandera batek eskuan lehertu egin zitzaiola eta atzamarrak birrindu zizkiola eta beste egun batzuetan, berriz, gogoratzen da aita arotza zuela eta txikitan tailerrera sartu zela eta olgetan hasi zelan erremintekin. Biak benetakoak iruditzen zaizkio, biak jazo ziren- eta, atzamarrak noiz galdu zituen oso ondo ez badaki ere.

Gaur goizean ere Manuelek Hortensia ikusi du plaza zeharkatuz, merkaturako bidea apurka-apurka eginez, gurpildun karrotxo laukiduna aldean daroala. Ordu erdi inguruan atzera ere pasatu da etxera bueltan, eta Manuelek hantxe jarraitzen zuen -non bestela. Baina Hortensia ez da atarian sartu, ezkerretara egin du eta Manuelengana hurreratu da, astiro. “Manuel, gura duzu tortilla puska bat? Hartu ba, gizon, ez izan kokoloa”. Manuelek hartu egin du tuperra inoiz baino handiagoa begitandu zaio. Handiagoa da, duda barik, eta barruko tortilla ere bai. “Eta hau?”, “pentsatu dut biharko ere nahi izango zenuela, eta hau ere ekarri dizut” eta lukainka potolo eta luzea atera du karrotxo laukidunetik “egun batzuetarako eduki dezazun”. Orduan, buelta eman du eta etxera joateko keinua egin, “nora zoaz Hortensia? Gaur ez da Jacinto etorriko, ala?” Antiojuen atzetik begiratu dio, eta Manuel konturatu da kristal lodien osteko begirada hori dela katalogotik gehien gustatzen zaiona. Berde apala da, trinkoa eta leuna. “Ez, gaur ez da etorri. Semeak esan dit Jacinto ere erresidentzian dagoela. Hantxe dago, Manuel, semeak esan dit. Bestela ez nintzen joango, ez pentsa”.

Iluntzean hotz egin du. Iparrak inetasi apurrak ere nahastu ditu euriarekin. Manuel ez da jantoki sozialera joan, arkupetako txokoan jesarri da, kartoien gainean, eta bere mantarekin estali du gorputza, hotzetik babestearren. Hortensiaren tortilla osorik jan du, ase arte, eta labana hartuta lukainka xerra potoloetara bihurtu ditu. Gero, trago luze-luzea eman dio tetrabrikeko likido gorrixkari.

Inoizko begirada kolektiborik handiena izan du gaur, gaueko ordu batean, anbulantzien eta ertzaintzaren argipean bere gorpua errekatik atera dutenean. Ezin izan ditu, ostera, bere katalogoan sartu. Bazeuzkan eta.